Wat is PTSS en hoe herken je het?

Het overkomt je. Een bevalling die anders liep dan gehoopt. Een keizersnede die plotseling nodig was. Of een andere ingrijpende gebeurtenis die je leven op zijn kop zette. Maanden later merk je dat je er nog steeds niet van hebt losgelaten. Je slaapt slecht, schrikt van geluiden, of vermijdt alles wat je aan die dag herinnert. Hoe kan het dat een gebeurtenis zo lang doorwerkt in je dagelijks leven? In dit artikel leggen we uit wat PTSS is, hoe je het herkent, en wat wij als vroedvrouwen voor je kunnen betekenen.

Wat is PTSS precies?

PTSS staat voor posttraumatische stressstoornis. Het is een psychische aandoening die kan ontstaan nadat iemand een schokkende, levensbedreigende of diep ingrijpende gebeurtenis heeft meegemaakt. De American Psychiatric Association beschrijft PTSS in de DSM-5, het diagnostisch handboek dat wereldwijd wordt gebruikt. Kenmerkend is dat de klachten langer dan een maand aanhouden en het dagelijks functioneren beïnvloeden.

Bij PTSS raakt het stresssysteem van je lichaam ontregeld. Je bent als het ware blijven steken in de overlevingsmodus van dat ene moment. Dat kan gebeuren na een ongeluk, een aanval, een oorlogssituatie, maar dus ook na een bevalling die als traumatisch werd ervaren.

Het verschil tussen acute stressstoornis en PTSS

Direct na een schokkende gebeurtenis kun je last krijgen van acute stressklachten. Als die klachten binnen een maand weer verdwijnen, spreken we van een acute stressstoornis. Houden de klachten langer dan een maand aan, dan kan er sprake zijn van PTSS. Het onderscheid zit dus vooral in de duur en in hoeverre de klachten blijven bestaan.

Waarom de term ‘posttraumatische stressstoornis’ in Nederland steeds vaker valt

In Nederland wordt de diagnose steeds vaker gesteld, ook bij situaties die vroeger niet direct als trauma werden gezien, zoals een moeilijke bevalling. Zorgverleners, huisartsen en ggz-instellingen zijn alerter geworden op de signalen. Dat is winst, want hoe eerder PTSS wordt herkend, hoe gerichter we kunnen doorverwijzen en behandelen.

Hoe herken je PTSS? De belangrijkste symptomen

PTSS uit zich in vier symptoomclusters. Iemand hoeft niet alle klachten te hebben om toch PTSS te hebben, maar meestal zijn er meerdere clusters tegelijk aanwezig. In onze eigen praktijk als vroedvrouw zien we deze signalen regelmatig terug bij cliënten in de kraamperiode of tijdens de nacontroles.

Herbelevingen en nachtmerries

Herbelevingen zijn momenten waarop je de gebeurtenis opnieuw beleeft, alsof je er weer middenin zit. Dat kan via flashbacks, nachtmerries of plotselinge beelden die opkomen. Een moeder vertelde ons dat ze elke keer als ze het woord ‘spoed’ hoorde, weer op de verloskamer stond.

Vermijding van plekken of mensen

Vermijding betekent dat je situaties uit de weg gaat die je aan het trauma herinneren. Denk aan het ziekenhuis, de verloskundigenpraktijk, of gesprekken over de bevalling. Soms vermijd je ook bepaalde gevoelens of gedachten, bijvoorbeeld door je continu bezig te houden.

Negatieve overtuigingen over jezelf of de wereld

Na een trauma kunnen gedachten ontstaan zoals: ‘Ik heb gefaald’, ‘Ik ben zwak’, of ‘De wereld is onveilig’. Deze overtuigingen voelen echt, maar ze zijn een gevolg van het trauma en geen waarheid. Ze kunnen iemands zelfbeeld en relaties flink beïnvloeden.

Lichamelijke spanning en waakzaamheid

Het vierde cluster is hyperarousal: je lichaam staat continu op scherp. Je schrikt snel, slaapt slecht, bent prikkelbaar of hebt hartkloppingen. Als vroedvrouw merken we dit soms aan een moeder die tijdens een nacontrole extreem gespannen is, of die niet tot rust komt tijdens de kraamvisites.

• Herbeleving: flashbacks, nachtmerries, opdringerige beelden
• Vermijding: plekken, mensen of gesprekken uit de weg gaan
• Negatieve gedachten: schuld, schaamte, wantrouwen
• Hyperarousal: schrikachtigheid, slaapproblemen, prikkelbaarheid

PTSS na een bevalling: een onderschat fenomeen

Een bevalling kan traumatisch zijn, ook als moeder en kind gezond zijn. De pijn, het verlies van controle, de angst, of een plotselinge medische ingreep kunnen samen een trauma vormen. Toch wordt PTSS na een bevalling nog vaak onderschat, omdat het rondom een ‘blijde gebeurtenis’ gebeurt. Wij vinden het belangrijk om hier open over te zijn.

Hoe vaak komt PTSS na een bevalling voor in Nederland?

Uit Nederlands onderzoek blijkt dat PTSS voorkomt bij ongeveer 3-6% van de vrouwen na een bevalling. Dat betekent dat jaarlijks duizenden vrouwen in ons land hiermee te maken krijgen. Daarnaast ervaart een grotere groep subklinische klachten die nog niet de volledige diagnose halen, maar wel veel impact hebben.

Risicofactoren zoals een spoedkeizersnede of verlies van controle

Sommige situaties vergroten het risico op PTSS. Denk aan een spoedkeizersnede, een kunstverlossing, ernstig bloedverlies, een opname op de intensive care, of het gevoel geen controle te hebben over wat er gebeurde. Ook eerdere trauma’s of weinig steun na de bevalling spelen een rol.

PTSS en de rol van de vroedvrouw

Tanja Smeets is een ervaren vroedvrouw in Nederland. In onze praktijk zien we vrouwen vaak in een kwetsbare periode: tijdens de zwangerschap, de bevalling en de kraamtijd. Juist dan kunnen we signalen van PTSS opvangen en bespreekbaar maken.

Signaleren tijdens de kraamperiode

Tijdens de kraamvisites letten we niet alleen op de gezondheid van moeder en baby, maar ook op hoe een moeder vertelt over de bevalling. Vermijdt ze het onderwerp? Raakt ze overstuur? Slaapt ze niet? Door hier actief naar te vragen, kunnen we klachten vroeg herkennen.

Samenwerken met huisarts en ggz

Wij behandelen PTSS niet zelf. Wel verwijzen we door. Bij vermoedens van PTSS stemmen we af met de huisarts en verwijzen we naar een psycholoog of gespecialiseerde ggz-instelling. Vroege herkenning door de verloskundige zorg bevordert het herstel, zo blijkt uit cliëntervaringen.

Behandeling en herstel: wat kun je verwachten?

PTSS is goed te behandelen. In Nederland bestaan er heldere richtlijnen, opgesteld in de GGZ Standaarden, voor traumabehandeling. Welke behandeling het beste past, hangt af van de klachten, de persoon en de situatie.

EMDR en traumaverwerking

EMDR is een veelgebruikte behandelmethode voor PTSS in de Nederlandse ggz. Tijdens een EMDR-sessie word je gevraagd om je op de herinnering te richten, terwijl je tegelijkertijd oogbewegingen of andere bilaterale prikkels volgt. Hierdoor kan het brein het trauma beter verwerken.

Cognitieve gedragstherapie en exposure

Bij cognitieve gedragstherapie onderzoek je samen met een therapeut welke gedachten en overtuigingen door het trauma zijn ontstaan. Exposure betekent dat je stap voor stap wordt blootgesteld aan datgene wat je vermijdt, zodat de angst afneemt.

Het belang van sociale steun

Herstel gebeurt niet alleen in de spreekkamer. Partner, familie, vrienden en ook wij als vroedvrouwen spelen een rol. Erkenning van wat je hebt meegemaakt, en het gevoel dat je er niet alleen voor staat, maken een groot verschil.

Cliëntervaringen uit onze praktijk

In onze praktijk horen we verhalen die laten zien hoe PTSS zich kan uiten, en vooral ook dat herstel mogelijk is. We delen hieronder een anonieme cliëntervaring, met toestemming en zonder herleidbare gegevens.

Een cliënt die na een traumatische bevalling weer durfde te vertrouwen

Een moeder die na een spoedkeizersnede beviel, durfde maandenlang niet naar het ziekenhuis te gaan, ook niet voor controle van haar baby. Ze sliep slecht en had nachtmerries over de operatiekamer. Tijdens onze nacontroles hebben we haar klachten bespreekbaar gemaakt en haar doorverwezen naar een psycholoog gespecialiseerd in trauma. Na een traject met EMDR durfde ze weer naar het ziekenhuis en durfde ze weer te vertrouwen op haar eigen lichaam.

Wat wij leren van deze verhalen

Wat ons opvalt, is dat vrouwen vaak opluchting voelen wanneer iemand hun klachten serieus neemt. Het bespreekbaar maken alleen al helpt. Cliëntervaringen laten zien dat vroege herkenning door de verloskundige zorg herstel bevordert en dat vrouwen zich gesteund voelen wanneer ze niet het gevoel hebben dat ze ‘zeuren’.

PTSS is goed te behandelen, en je hoeft het niet alleen te dragen. Als cliënt kun je altijd bij ons terecht voor een luisterend oor en passende doorverwijzing. Wij denken met je mee, ook als de bevalling al even achter je ligt.

FAQ

Kan PTSS ook ontstaan zonder dat ik het zelf doorheb?

Ja, dat komt regelmatig voor. Klachten kunnen sluipend ontstaan en worden soms pas maanden later duidelijk. Juist daarom vragen wij tijdens nacontroles standaard naar hoe je de bevalling hebt ervaren.

Is PTSS na een bevalling hetzelfde als een postnatale depressie?

Nee, het zijn verschillende aandoeningen, al kunnen ze samen voorkomen. Bij PTSS staan herbelevingen, vermijding en spanning centraal; bij een postnatale depressie is er vooral sprake van somberheid en verlies van interesse.

Moet ik eerst naar de huisarts of kan ik direct bij jullie terecht?

Je kunt altijd bij ons terecht met je verhaal. Wij bespreken met jou of een verwijzing naar de huisarts of ggz nodig is. Bij vermoedens van PTSS stemmen we af met de huisarts en verwijzen we je door.

Hoe lang duurt een behandeling voor PTSS gemiddeld?

Dat verschilt per persoon. Richtlijnen uit de GGZ Standaarden adviseren vaak een traject van enkele maanden, bijvoorbeeld acht tot twaalf sessies EMDR of cognitieve gedragstherapie. Soms is meer of minder nodig.

Wat kan ik zelf doen terwijl ik op behandeling wacht?

Blijf erover praten met mensen die je vertrouwt, vermijd niet alles wat je aan het trauma herinnert en probeer voldoende rust en structuur te vinden. Wij blijven tijdens die periode graag een vast aanspreekpunt voor je.